Bir hayvanı eve almaya karar verirken çoğu insanın ilk sorduğu şey bakımının ne kadar zor olduğu oluyor. Ben de öyle yapmıştım. İlk akvaryumumu kurarken tek derdim su değişiminin ne sıklıkta gerekeceğiydi; on yıl sonra hâlâ aynı kaplumbağayla yaşayacağımı düşünmemiştim. Oysa evcil hayvan yaşam süresi ömür hesabı, günlük bakım yükünden çok daha belirleyici bir konu. Çünkü bakım rutinine alışırsınız, ama bir canlının hayatının tamamını üstlenmek alışkanlıkla çözülecek bir şey değil.
Aşağıda hem hangi türün ne kadar yaşadığını hem de bu sürenin sizin hayat planınıza nasıl oturduğunu anlatmaya çalışacağım. Karşılaştırma yapıyorsanız, bu iki şeyi ayrı ayrı değil beraber düşünmenizi öneriyorum.
Deneyimimde insanların en çok yanıldığı yer, "küçük hayvan kısa yaşar" varsayımı. Bu bazen doğru, bazen tam tersi. Bir avuca sığan kaplumbağa yavrusu, bir köpekten daha uzun yaşayabiliyor.
Hamsterlarla başlayanların çoğu, ilk kaybı çok çabuk yaşadıklarını söylüyor. Hamsterlar genelde iki-üç yıl, sıçanlar benzer bir aralıkta yaşıyor. Bu türlerde ikinci yılın sonuna doğru yaşlılık belirtileri görmeye başlarsınız: hareket azalır, tüy dökülür.
Küçük tatlı su balıklarında da durum benzer. Bir betta ya da lepistesle iki-üç yıllık bir yol arkadaşlığı beklemek gerçekçi. Buna karşılık aynı akvaryumdaki bir japon balığı, koşullar düzgünse on yılı aşabiliyor; çoğu insan bunu bilmediği için minik fanuslara koyup kısa ömürlü sanıyor. Başlangıç için tür seçerken bu ayrımı gözden kaçırmayın; sitedeki başlangıç seviyesi balık türleri karşılaştırması bu konuda iyi bir başlangıç noktası.
Tavşanlar iyi bakıldığında sekiz ila on iki yıl arası yaşıyor ve bu, çoğu kişinin tahmininin iki katı. "Çocuğuma alalım, bir iki yıl oynasın" diye başlayan hikâyeler burada tıkanıyor. Kedi ve köpeklerde on ila on beş yıl aralığı standart; küçük ırk köpeklerde bu süre daha uzun.
Kuşlarda tablo çok değişken. Muhabbet kuşu beş-on yıl bandındayken, iri papağan türleri insan ömrüyle yarışabiliyor. Papağan alan biri, ciddi anlamda vasiyet düşünmek zorunda kalıyor.
Bu grupta iş değişiyor. Su kaplumbağaları düzgün koşullarda yirmi-otuz yıl, kimi türler daha fazla yaşıyor. Kaplumbağa mı kurbağa mı diye düşünenlerin bilmesi gereken şey, kurbağaların genelde daha kısa ömürlü olduğu ama nemli terraryum bakımının kendine has bir disiplin gerektirdiği.
Yılanlar ve leopar gecko gibi kertenkeleler on beş-yirmi yıl civarında. Sürüngen beslemeye yeni başlayanlar için hazırlanan rehberdeki ısı ve UVB detayları tam da bu yüzden önemli: yanlış kurulumla yaşayan bir sürüngen, potansiyel ömrünün yarısını göremiyor.
| Tür | Tipik ömür | Ne demek? |
|---|---|---|
| Hamster, sıçan | 2-3 yıl | Kısa vadeli deneyim |
| Küçük tropikal balık | 2-4 yıl | Düşük bağlanma riski |
| Tavşan | 8-12 yıl | Çocuk büyüyene kadar sürer |
| Kedi, köpek | 10-15 yıl | Hayat planına dahil edilmeli |
| Su kaplumbağası | 20-30+ yıl | Onlarca yıllık taahhüt |
Buradaki cevap tamamen size bağlı ve dürüst olmak gerekirse çoğu kişi bu soruyu kendine hiç sormuyor.
Bana en çok yardımcı olan alışkanlık şu oldu: hayvanın ömrünü kendi takvimime yazmak. Üniversiteye gidecek misiniz, taşınma ihtimaliniz var mı, ev arkadaşınızla yollarınız ayrılırsa hayvan kimde kalacak? Yirmi yıllık bir kaplumbağa, dört farklı eve taşınmak demek olabilir. Sürüngenler ve balıklar taşınmayı en kötü karşılayan gruplar; akvaryumu söküp kurmak her seferinde su dengesini sıfırlamak anlamına geliyor.
Aylık gideri hesaplarken çoğumuz "ayda şu kadar, idare eder" diyoruz. Ama o rakamı yaşam süresiyle çarpınca tablo değişiyor. Akvaryum kurma ve aylık işletme maliyeti yazısındaki kalemleri on yıla yaydığınızda, ilk kurulum masrafının aslında ne kadar küçük bir pay olduğunu görürsünüz. Uzun ömürlü hayvanlarda esas gider; elektrik, yem, yaşlılıkta artan veteriner masrafı.
Kısa ömürlü bir hayvan seçmek "daha az bağlanacağım" demek değil. İki yıl yaşayan bir hamstere de üzülünüyor, hatta bakımı kolay olduğu için genelde çocukların ilk kaybı oluyor. Buna karşılık on yıllık bir kediyle kurduğunuz ilişkinin ağırlığı bambaşka. Bakım zorluğuna göre sıralama yaparken duygusal hazırlığı da aynı terazinin kefesine koymak lazım.
Önümüzdeki beş yıl