Bir sürüngen fuarında, elinde kutuyla dolaşan bir adamın "belgesi yok ama sorun olmaz" dediğini duyduğumda ilk kez ciddi ciddi düşündüm: acaba evde beslediğim canlıların kaçı gerçekten yasal? O günden sonra hem kendi hayvanlarımın kâğıtlarını düzelttim hem de tanıdıklarımın başına gelenleri toplamaya başladım. Anlatacaklarımın çoğu, resmî metinlerden değil, il tarım müdürlüğü koridorlarında ve petshop tezgâhlarında öğrendiğim şeylerden geliyor.
Eğer şu an "kaplumbağa mı alsam, papağan mı, yoksa güvenli oynayıp akvaryuma mı yönelsem" diye karşılaştırma yapıyorsanız, hukuki tarafı seçim kriterlerinizin arasına koymanızı öneririm. Çünkü bir hayvanı eve aldıktan sonra "bunu besleyemezsiniz" cümlesini duymak, hem sizin hem de hayvanın açısından en kötü senaryo.
Türkiye'de evcil hayvan besleme tek bir metinle düzenlenmiyor; birbirinin üzerine binen üç ayrı katman var. Bunları ayırt edemediğim için uzun süre kafam karışmıştı.
Temel çerçeveyi 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu çiziyor. Bu kanunda yapılan değişikliklerle kedi, köpek ve gelincik gibi ev hayvanlarının mikroçiple kayıt altına alınması zorunlu hale geldi. Yani köpeğinizi sokaktan da sahiplenseniz, üreticiden de alsanız, veteriner hekim aracılığıyla dijital kimliğinin oluşturulması gerekiyor. Sahiplendikten sonra bunu ertelememenizi tavsiye ederim; benim bir arkadaşım taşınma sırasında kaybolan köpeğini yalnızca çip kaydı sayesinde geri aldı.
Aynı kanun, hayvanı terk etmeyi de açıkça yasaklıyor. "Bakamazsam salıverirlerim" düşüncesiyle egzotik bir tür almak, hem idari yaptırım hem de ekolojik felaket sebebi. Ülkemizdeki bazı göletlerde çoğalan kırmızı yanaklı su kaplumbağaları bunun canlı örneği.
İkinci katman, yaban hayvanlarını koruyan mevzuat. Doğadan yakalanan bir kirpi, sincap, tosbağa, yılan ya da yavru baykuş "bulundu" diye evde beslenemez; bunlar yaban hayatı kapsamındadır ve tespiti halinde el konulur. Uluslararası ticareti kısıtlı türler içinse CITES belgesi devreye giriyor. Bazı papağan türleri, birçok kaplumbağa, bukalemun ve boa türü bu kapsamda. Satıcıdan mutlaka fatura ve belge zinciri isteyin; "annesi bende doğdu" cümlesi hukuken hiçbir şey ifade etmiyor.
Üçüncü katman çoğu kişinin atladığı yer: yerel kurallar. Kat mülkiyeti mevzuatı ve yönetim planları, ortak alan kullanımına ve gürültüye dair kısıtlar getirebiliyor. Kümes hayvanı veya çok sayıda hayvan beslemek şehir içinde ayrı bir izin meselesi. Bir de koku ve ses faktörü var; horoz beslemek yasal olsa bile pratikte apartmanda sürdürülebilir değil. Alerji ve koku konusunu ayrıca ele aldığımız yazıya da göz atmanızı öneririm.
Karşılaştırma yaparken en işime yarayan yöntem, aday hayvanları şu üç kutuya yerleştirmek oldu.
Yaygın akvaryum balıkları, muhabbet kuşu ve kanarya, hamster, süs faresi, evcilleştirilmiş tavşan, kedi ve köpek bu grupta. Balık tarafında hiçbir belge derdi olmaması, yeni başlayanlar için ciddi bir avantaj; başlangıç seviyesi balık türlerini ve akvaryum hacmine göre balık sayısı hesabını konu alan rehberlerimiz tam da bu yüzden ilk okunması gerekenler arasında. Kemirgenlerde de durum rahat, hamster–tavşan–sıçan karşılaştırmasında hukuki değil pratik kriterler öne çıkıyor.
| Grup | Örnek türler | Gereken |
|---|---|---|
| Serbest | Tropikal/soğuk su balıkları, muhabbet kuşu, hamster, evcil tavşan | Satış faturası yeterli |